1410. CHORĄGIEW BRANIEWSKA w BITWIE pod GRUNWALDEM

Braniewska chorągiew pod Grunwaldem Flaga Królestwa PolskiegoW latach 1409-1411 miała miejsce Wielka Wojna Królestwa Polskiego z Zakonem Krzyżackim. Ówczesna Warmia i zatem Braniewo były we władaniu Krzyżaków i w związku z tym były zobowiązane do służby wojskowej w siłach Zakonu. Uczestnictwo w tej wojnie, a zwłaszcza udział w bitwie pod Grunwaldem w dniu 15.07.1410r. zakończyło się klęską i rozbiciem braniewskiej chorągwi. Jednocześnie zwycięstwo polskie pod Grunwaldem, które było jednym z największych tryumfów oręża polskiego pozostaje jednym z najbardziej niewykorzystanych zwycięstw w historii.

Mapa państwa krzyżackiegoWielki Mistrz Urlich von JungingenWybuch Wielkiej Wojny w 1409 roku przyjęto na Warmii z niepokojem, przystąpiono wówczas do umacniania zamków oraz mobilizacji sił zbrojnych. Nasilił się duch mobilizacji oraz częstotliwość różnego rodzaju zjazdów, w których z reguły brali udział delegaci Braniewa. Na przykład w dniu 28.03.1410 r. odbył się w Elblągu zjazd miast hanzeatyckich. Braniewo reprezentowali w nim dwaj delegaci: Jan Gassendorff i Helmik Ludeke. Podjęto wówczas uchwałę o przygotowaniach do  wojny, w której postanowiono, aby każdy właściciel domu, czy gruntu oraz wszyscy zdolni do noszenia broni mężczyźni w mieście, posiadali metalową zbroję: pancerz, napierśnik, hełm i spisę.

Obraz Jana Matejki z 1887 rokuZgodnie z postanowieniem rady miejskiej z roku 1403 mobilizację  w mieście mieli przeprowadzić dwaj rajcy. Wojsko miejskie musiało być gotowe do podjęcia rajzy na wroga. Na wyprawy miał być wyznaczony dowódca spośród dwóch majdanów, a każdy z nich miał wystawić 30 rycerzy i grupę pieszych. Miasto dawało dowódcy konia i pensję  wysokości jednej grzywny. W razie szczególnie wielkiego zagrożenia Braniewo było zdolne do wystawienia większej liczby zbrojnych, ale nie przewyższającej 200 zbrojnych. Ta nieliczna grupa sama niewiele znaczyła poza murami, ale zwykle dołączała do wojsk zakonnych albo do sił zbrojnych wystawianych przez całe biskupstwo warmińskie.

Braniewo było podzielone na kwartały, w których prowadzono ćwiczenia wojskowe. Każdy, kto zabiegał w mieście o prawa obywatelskie, musiał zaopatrzyć się w określone rodzaje uzbrojenia i podczas lustracji okresowych lub nagłej potrzeby ten rynsztunek poddawany był przeglądowi. Na pewno obowiązek wojskowy ciążył na obywatelach miejskich, którzy mieli warsztaty rzemieślnicze, na kupcach i na tych, co otrzymali duże dwułanowe i wyższe nadziały ziemi. W kwartałach prowadzono ćwiczenia, a praktyczny egzamin zdawano już na polu walki. Nie musieli tego czynić osobiście, mogli wynająć zastępcę, gdyż w całym państwie krzyżackim służba zbrojna należała do obowiązków rzeczowych, tzn. związana była z konkretnymi dobrami, a nie osobą. Na Warmii do osobistej służby zbrojnej zobowiązana była wąska grupa wasali, którzy wobec biskupa czy kapituły pełnili honorową eskortę. W wypadku uroczystej rajzy zbrojni ruszali w pole po ceremonii pożegnalnej, która odbywała się w centrum miasta.

 

Obraz Popiela i Rozwadowskiego z 1910r. Obecnie we LwowieJaki mógł być skład osobowy chorągwi miasta Braniewa? Organizacja wojsk krzyżackich wiązała się ściśle z organizacją państwa zakonnego w Prusach. Podstawowymi jednostkami terytorialnej struktury tego państwa były komturie, zarządzane przez komturów. Oprócz komturii istniały w państwie krzyżackim jednostki terytorialne, zwane wójtostwami lub prokuratoriami. Zobowiązane były one do wystawiania chorągwi, na czele których stli bracia-rycerze. Szeregi takich chorągwi wypełniali świeccy poddani siedzący na ziemiach Zakonu na prawie rycerskim i z tego tytułu zobowiązani do służby wojskowej w wymiarze uzależnionym od materialnej sytuacji każdego rycerza. Oprócz właściwej rycerskiej szlachty służbę taką pełnili chłopscy sołtysi stojący na czele samorządu swych wsi, a także tak zwani „wolni", czyli bogatsi przedstawiciele podbitej przez Krzyżaków rodzimej ludności pruskiej, w tym czasie już częściowo zniemczonej.

Chorągiew Elbląga Chorągiew Świętej Siekierki (obecnie Mamonowo) Przed bitwą, autor Batowski.Własne, choć ściśle podległe dowództwu zakonnemu, chorągwie wystawiali też pruscy biskupi (chełmiński, pomezański, sambijski i warmiński) oraz wielkie miasta (Toruń, Gdańsk, Elbląg, Królewiec, Braniewo), przy czym kontyngenty miejskie składały się nie z mieszczańskiej milicji, lecz z zaangażowanych i wyekwipowanych przez miasto zaciężnych z nieznaczną domieszką mieszczan-ochotników (tak zapewne było w przypadku Braniewa). Zaciężni odgrywali w wojskach Zakonu bardzo dużą rolę. Werbowano ich przede wszystkim za granicą, zaciągając i pojedynczych rycerzy, i całe oddziały sformowane przez przedsiębiorczych przywódców-kondotierów. Wydaje się jednak, że niezależnie od tego zaciągu zagranicznego werbowano ochotników także na miejscu, w Prusach. Dla nich to zapewne przeznaczona była broń gromadzona w zamkowych arsenałach Zakonu.

 

Obraz Wojciecha KossakaChorągiew stanowiła zasadniczą jednostkę taktyczną krzyżackiej kawalerii i dzieliła się na kopie. W armii „panów pruskich" walczącej na Polach Grunwaldu było tych chorągwi ogółem 51. Przeważały wśród nich jednostki formowane na zasadzie terytorialnej, z których każda skupiała w swych szeregach ogół zbrojnych wyprawionych z terenu odpowiedniego komturstwa, wójtostwa, miasta czy też posiadłości biskupich. Jest jednak pewne, że przynajmniej niektóre z nich uzupełniano do pożądanego stanu wcielając w ich szeregi odpowiednią liczbę zaciężnych. Jeżeli chodzi o skład taktyczny to wszystkie chorągwie miały charakter uniwersalny, mieszcząc w swych szeregach, a nawet w ramach poszczególnych kopii - kopijników i strzelców, to znaczy jeźdźców ciężej i lżej zbrojnych wyspecjalizowanych albo w walce wręcz, albo w walce z dystansu. Siły zakonu podczas bitwy pod Grunwaldem można podzielić na kilka grup w oparciu o kryteria terytorialne. Grupa I – 12 chorągwi sformowanych na ziemi chełmińskiej, grupa II – to 8 chorągwi sformowanych na Pomorzu Gdańskim, Grupa III – to 18 chorągwi utworzonych w Prusach, w tym biskupa warmińskiego, Braniewa i Olsztyna. Grupa IV- to 4 silne chorągwie w tym chorągiew wielkiego mistrza, Grupa V – to 9 chorągwi zaciężnych, ochotniczych i sojuszniczych.

 

Chorągiew biskupstwa warmińskiego Chorągiew kapitulna Po wybuchu wojny w miastach warmińskich ogłoszono mobilizację sił gotowych do rajzy na terytorium wroga. W 1410 roku Warmia wystawiła 3 chorągwie, które znalazły się w składzie wojsk krzyżackich i stanęły na grunwaldzkich polach. Pod Grunwald podciągnęły chorągiew biskupia, kapitulna i miasta Braniewa. Dzięki Janowi Długoszowi znamy ogólną liczebność tych chorągwi. Chorągiew biskupia liczyła ok. 350 zbrojnych, wśród których byli zbrojni wystawieni przez miasta, a także słudzy i dworzanie biskupa warmińskiego. Długosz określił ją pod numerem 46 jako chorągiew biskupstwa warmińskiego, czyli miasta Lidzbarka. Drugą chorągiew wystawiła kapituła warmińska, a Długosz pod numerem 39 nazwał ją: chorągiew miasta Olsztyna większego, które po niemiecku zowie się Melzak. W tekst znakomitego dziejopisarza wkradł się błąd, gdyż Melzak (dzisiejsze Pieniężno) to nie Olsztyn (Alenstein). W tym oddziale oprócz rycerzy i wolnych znaleźli się też mieszczanie z Olsztyna, Pieniężna i Fromborka. Przyjmuje się, że chorągiew kapitulna liczyła do 200 zbrojnych.

Widok chorągwi braniewskiej w dziele Jana Długosza Ilustracja z książki pt. Chorągwie krzyżackie pod Grunwaldem. Autorzy A.Klein, P.Nowakowski. Braniewianie ruszyli na wojnę pod własnym sztandarem, którą Długosz opisuje następująco – chorągiew miasta Braniewa, która prowadził…(brak nazwiska). Pod nią byli ziemianie i lennicy oraz mieszczanie okręgu braniewskiego i niektórzy rycerze wynajęci za pieniądze. Przypuszczalnie  chorągiew liczyła ok. 200 zbrojnych, w tym ok. 100 z miasta Braniewa. Chorągiew 25 to chorągiew miasta Braniewa. Chorągiew ta ma długość 2 łokcie bez ćwierci i szerokość 1 łokieć i ćwierć. Chorągiew to płótno na proporcu, jedna połowa biała, a druga czarna, na nich zaś wyrysowane krzyże równoramienne: na białej czarny, a na czarnej biały. Rzeczywiste wymiary sztandaru to 75 na 105 cm. Zdaniem przedwojennego badacza dziejów Braniewa Eugena Brachvogel'a chorągiew Braniewa stracona pod Grunwaldem była znakiem jednorazowym i czarno-białe kolory oraz zamieszczone na niej krzyże, nie mogą być uważane za kolory chorągwi miejskiej, czyli kolory miasta (z drugiej strony idący na taką wojnę zbrojni mieliby przypadkowe nie związane z miastem barwy? przykładowo chorągiew elbląska miała proporzec zbliżony wyglądem do dzisiejszego herbu). Braniewski oddział był uroczyście żegnany przez mieszkańców. Oddział przez Wysoką Bramę poprowadził  kapitan, a kawalkadę poprzedzali grajkowie i dudziarze towarzysząc wyruszającemu oddziałowi śmiałą marszową muzyką, za nimi szły wozy z żywnością i wojennym ekwipunkiem. Braniewianie poszli ku Wiśle, aby dołączyć do wojsk zakonnych.

Należy zatem przyjąć, że pod Grunwaldem znalazło się ok. 750 jezdnych, a jeżeli dodamy pieszych, to liczebność wojsk warmińskich można określić na ponad 1000 zbrojnych. Wśród 51 chorągwi krzyżackich zdobytych przez Polaków pod Grunwaldem znalazły się wszystkie 3 z Warmii (nr 25,39 i 46 w zestawieniu Jana Długosza).

 

Ilustracja z Albumu grunwaldzkiego, czwarta z lewej chorągiew BraniewaW książce Braniewo Achremczyka i Szorca z 1995 roku są dwie błędne informacje. Pierwsza, że Polacy zdobyli 56 chorągwi krzyżackich, gdy w rzeczywistości było ich 51 (błąd wynika z interpretacji dzieła Długosza Banderia Preutenorum z 1448 roku, które wylicza 56 chorągwi, ale jedną zdobyto później pod Koronowem, a cztery pod Dąbkami dopiero w 1431 roku). Natomiast drugi błąd to podanie numeru chorągwi braniewskiej 46, podczas gdy Długosz umieścił ją pod numerem 25, ale jest to zapewne błąd redakcyjny. Z resztą sam Jan Długosz trochę namieszał, gdyż z kolei w dziele Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego (Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae) zamieszcza następujące informację dotyczące interesujących nas chorągwi: „Dwudziesta siódma chorągiew, miasta Brunsbergi, miała za znak dwa krzyże: jeden biały na czarnym polu, drugi czarny na białym polu. (…) Czterdziesta dziewiąta chorągiew, miasta Olsztyna większego, czyli Melzaku, miała za znak trzy pola górne czarne, środkowe białe i dolne czerwone.(…) Dziesiąta chorągiew, biskupa i biskupstwa warmińskiego, czyli lidzbarskiego, miała jako znak na polu do połowy czerwonym biały obraz Baranka Bożego podnoszącego jedną nogą nad sobą mały proporczyk. Z jego szyi spływała krew do podstawionego kielicha. Druga połowa pola była całkowicie biała.” W rzeczywistości chorągwie nie miały numerów, a wyróżniały je nazwy i sztandary.

 

Król Polski Władysław II Jagiełło. Obraz Jana Matejki Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego Urlich von Jungingen Obraz autorstwa S. Garwatowskiego z 1987 roku Epizod z bitwyDo bitwy pod Grunwaldem (Tannenberg) doszło w dniu 15 lipca 1410 roku. Wojska krzyżackie prowadził Wielki Mistrz Urlich von Jungingen, zaś wojskami polsko-litewskimi dowodził Król Polski Władysław II Jagiełło. Bitwa zakończyła się bezprzykładnym zwycięstwem wojsk królewskich nad Krzyżakami. Najprawdopodobniej chorągwie warmińskie weszły w skład odwodu krzyżackiego ze względu na stosunkowo niskie stany osobowe. Najprawdopodobniej też uczestniczyły w ostatnim krzyżackim uderzeniu, w którym sam Wielki Mistrz poprowadził 16 odwodowych chorągwi do rozstrzygającego  ataku, który mógł zadecydować o zwycięstwie Krzyżaków. Uderzenie krzyżackich odwodów miało miejsce na prawe polskie skrzydło i początkowo zepchnęło Polaków w kierunku Łodwigowa. Dopiero wprowadzenie do walki świeżych polskich chorągwi oraz wejście na tyły Krzyżaków chorągwi nadwornej rozstrzygnęło walkę. Ostatnim akordem bitwy było zdobycie taboru i pościg, w którym raczej nie oszczędzano znienawidzonego wroga.

 Po bitwie. Obraz Alfonsa Muchy z 1910 rokuKról Władysław Jagiełło z rycerstwem po bitwie, autor Górski.  Śmierć Lichtensteina. Autor Batowski Jagiełło na pobojowisku. Szkic Jana MatejkiTym razem rajza u boku wojsk krzyżackich skończyła się pod Grunwaldem wręcz tragicznie. Nie było fanfar przy powitaniu w Braniewie, bo mało kto z wyprawy powrócił. Ile faktycznie braniewian zginęło tego nie wiadomo. Zapewne zginęło wielu, skoro nie było komu znieść z pola bitwy zawsze strzeżonej w oddziale odznaki jaka była chorągiew. Akurat to nie był wyjątek bo w ręce polskie wpadły sztandary wszystkich 51 chorągwi krzyżackich. Niemniej liczni braniewianie musieli dostać się do polskiej niewoli. Panika jak wybuchła pod koniec bitwy wśród oddziałów krzyżackich i ich bezładna ucieczka oraz polska krwawa pogoń, przyczyniły się do bardzo wysokich strat wojsk krzyżackich. Wiadomo, że armia ogarnięta paniką ponosi najcięższe starty, często nieproporcjonalne do wcześniejszego przebiegu bitwy. Polacy szczególną nienawiścią darzyli jednak przede wszystkim braci zakonników, których w bitwie pod Grunwaldem zginęło ok. 200 (80% biorących udział w  bitwie). Inni, w tym tzw. „goście” mogli liczyć na litość i ewentualną niewolę z perspektywą wykupienia. A. Nadolski w swych badaniach przyjmuje na 15 tysięczną armię krzyżacką - 8 tys. poległych, 4 tys. jeńców, czyli tylko 3 tys. zdołało ujść z pola bitwy. Tak więc licząc statystycznie w bitwie mogło zginąć 100-110 braniewian, a ok. 50-55 trafiło do polskiej niewoli, tak więc ocaleć mogło najwyżej ok.40. Jednak równie dobrze straty mogły być znacznie wyższe lub niższe.

 

Jak wiadomo rajcy braniewscy złożyli hołd królowi Władysławowi Jagielle, ale już 17.07.1410 król wypuścił na wolność większość jeńców i wówczas mogli powrócić z niewoli ewentualni jeńcy z Braniewa. Taka była cena wymuszonego udziału biskupstwa w wojnie, która przez zwolenników Zakonu była nazywana „katastrofą grunwaldzką”. Jak szybko dotarła do Braniewa wieść o klęsce? Ci, którzy uszli z życiem z bitwy uciekali bardzo szybko, pierwsi byli w Malborku już następnego dnia, a więc do Braniewa pierwsi ocaleni z pogromu mogli dotrzeć już 2 dni po bitwie.

 

Bitwa pod GrunwaldemPo klęsce wojsk krzyżackich Warmia znalazła się w bezpośrednim obszarze działań zwycięskiej armii królewskiej. Dwa dni po bitwie do obozu polskiego przybył wysłannik biskupa warmińskiego Henryka Vogelsanga z prośbą oszczędzenia Warmii. Po bitwie grunwaldzkiej król ruszył na Malbork, gdzie  w dniu  23.07.1410r.  przyjął hołd od czterech biskupów pruskich, w tym warmińskiego Henryka Vogelsanga. Dnia 10.08.1410 zjawili się przed królem rajcy miast Gdańska, Torunia, Elbląga oraz Braniewa, którego reprezentantem był Heinrich Flucke. Uznali Jagiełłę za króla i prosili o zachowanie im pewnych uprawnień gospodarczych. Dawni sojusznicy krzyżaccy okazali się teraz skłonni do szerokiej współpracy z królem polskim. Zwycięski król obdarzył wielkie miasta państwa zakonnego - Gdańsk, Elbląg, Toruń i Braniewo nadaniami terytorialnymi i przywilejami, które dały im większe swobody wewnętrzne. Wojska polskie nie zdobyły Malborka i odeszły co pozwoliło Zakonowi po zawarciu pokoju toruńskiego odzyskać kontrolę nad Warmią i rozprawić się bezwzględnie z opozycją, zaś biskup warmiński w obawie przed zemstą uciekł.

 

Fragment obrazu Jana Matejki z widoczną chorągwią braniewską Fragment obrazu Popiela i Rozwadowskiego, na pierwszym planie wbita w ziemię chorągiew braniewska Fragment obrazu Wojciecha Kossaka w centrum widoczna tarcza w brawach braniewskichBraniewską chorągiew (sztandar) uwidocznili na swoich obrazach poświęconych bitwie grunwaldzkiej wybitni polscy malarze, być może decydowała o tym ciekawa symbolika sztandaru, a nie szczególne dokonania braniewian na polu bitwy. Na słynnym obrazie Jana Matejki ukończonym w 1887 roku w prawym górnym rogu znajduje się dobrze widoczna chorągiew braniewska. Natomiast na obrazie autorstwa Tadeusza Popiela i Zbigniewa Rozwadowskiego (obaj byli uczniami Matejki) namalowanym w 1910 roku. Na pierwszym planie umieszczona jest scena z jeńcami krzyżackimi i zdobytymi chorągwiami. Wśród ukazanych tu godeł najbardziej wyeksponowana jest chorągiew miasta Braniewa wbita w ziemię i leżąca chorągiew kapitulna, ponadto są tu chorągwie: wielkiego mistrza, komturstwa i zamku w Gdańsku,  inflancka (ze św. Maurycym, zdobyta w 1431 r. w bitwie pod wsią Dąbki koło Nakła !), św. Jerzego i miasta Brunszwiku.  Z kolei na obrazie Wojciecha Kossaka  z 1931 roku nieco z lewej strony w centrum bitwy widać tarczę z identyczną symboliką jak proporzec Braniewa.

Scena z filmu Krzyżacy, z lewej chorągiew Braniewa Scena z filmu Krzyżacy, z lewej chorągiew Braniewa Scena z filmu Krzyżacy, chorągiew BraniewaSztandar braniewski  jest też upamiętniony w filmie Krzyżacy Aleksandra Forda z 1960 roku. Widoczny jest podczas starcia odwodów krzyżackich z polską jazdą oraz w ceremonii rzucania pod nogi króla zdobytych krzyżackich chorągwi.

 

Obraz A. Orlonowa - pułki galicyjskie w bitwie pod GrunwaldemNa koniec trochę rozważań o straconej szansie, czyli niewykorzystaniu wielkiego zwycięstwa przez Polaków. Najczęściej pisze się, ze Polacy zmarnowali owoce zwycięstwa, nie potrafili go wyzyskać itp. Odległość od Grunwaldu do Malborka wynosiła ok. 100 km, pokonanie tego dystansu zajęło wojskom królewskim blisko 10 dni. Z powyższego wynika, że Jagielle do zdobywania Malborka się nie spieszyło. Jak wiadomo dotarł tam komtur Świecia Henryk von Plauen, który opanował panikę i zorganizował obronę.

 

Polscy wojsko. Ilustracja z książki Grunwald 1410 Wojska krzyżackie Bitwa pod Grunwaldem, autor nieznany.Zapewne dużo racji ma nasz wybitny historyk Paweł Jasienica pisząc; „Należyte wykorzystanie Grunwaldu radykalnie, do głębi zmieniłoby sytuację na korzyść Polski, lecz nie Litwy. Likwidacja państwa zakonnego uczyniłaby z Korony, która i tak była od Litwy silniejsza, wielką potęgę. Ocalenie szczątka państwa krzyżackiego mogło się przyczynić do utrzymania równowagi politycznej. Osłabiony Malbork mógł stać się dla Litwy już nie  śmiertelnym wrogiem, lecz partnerem. Dzieje Europy dobrze znają to zjawisko, że zaraz po zwycięstwie jeden z uczestników koalicji zaczyna działać na rzecz pokonanego, a na niekorzyść własnych sojuszników. Czyniąc tak jest wierny nadrzędnej zasadzie równowagi politycznej. Jagiełło ani na chwilę Litwinem być nie przestał. Służył swojej ojczyźnie, wspierając ją polskimi siłami. Chrzest i koronacja to nie są ponowne narodziny. Człowiek pozostał wierny krajowi, któremu zawdzięczał duszę. Był politykiem, a nie moralistą.” Na obronę króla przytoczę pogląd Witolda Mikołajczaka: „ Brak jakiegokolwiek oporu ze strony Krzyżaków mógł utwierdzić go w przekonaniu, że państwo krzyżackie przestało istnieć. W przekonaniu tym utrzymywała króla postawa przedstawicieli stanów pruskich. W pierwszych dniach oblężenia Malborka przybyli złożyć mu hołd wszyscy czterej biskupi, przedstawiciele szlachty oraz przedstawiciele najważniejszych miast pruskich. Dokument, który wydał król pod Malborkiem, nadający rycerzom polskim i urzędnikom poszczególne miasta i zamki krzyżackie – świadczy o całkowitym lekceważeniu przeciwnika.” Zapewne jest w tym wiele prawdy, gdyż Zakon stracił pod Grunwaldem większość wojska i całe swe dowództwo, będące jednocześnie kierownictwem politycznym. Poległ Wielki Mistrz Urlich von Jungingen i cała starszyzna zakonna. Tak wielki pogrom dostojników i starszyzny krzyżackiej był zjawiskiem rzadkim w średniowiecznych bitwach, w których zwykle zwycięzcy – w nadziei okupu – brali nieprzyjaciół do niewoli. Natomiast między bajki należy włożyć argumenty o zmęczeniu wojska polskiego po bitwie i konieczności wypoczynku. Były jeszcze świeże oddziały odwodowe, a wojsko królewskie było karne i na pewno zajęłoby Malbork w ciągu 2-3 dni nie zależnie od zmęczenia, gdyby tylko otrzymało królewski rozkaz. Tak więc Grunwald nie znajduje analogii w dziejach Europy. Nikt tak wielkiego zwycięstwa w równy sposób nigdy nie zmarnował.

 

Źródła:S. Achremczyk, A. Szorc. Braniewo. Olsztyn 1995.; S.Achremczyk. Warmia. Olsztyn 2000.;  A.Nadolski. Grunwald 1410. Warszawa 1996.; S.M. Kuczyński. Wielka Wojna z Zakonem Krzyżackim. Warszawa 1960.; W. Mikołajczak. Grunwald 1410. Bitwa, która przeszła do legendy. Zakrzewo 2010.; P. Jasienica. Polska Jagiellonów. Warszawa 1997.; H.Samsonowicz. Polska Jana Długosza. Warszawa 1984.; A. Klein, A. Nadolski, A. Nowakowski. Album grunwaldzki. Olsztyn 1988.; A.Klein, P.Nowakowski. Chorągwie krzyżackie pod Grunwaldem. Łódź 2000.; W. Gościmski. Malarstwo batalistyczne. Warszawa 1983.; F.Buchholz. Braunsberg im Wandel der Jahrhunderte. Braunsberg 1934;.  www.historia.org.pl   www.wikipedia.pl www.grunwald1410.pl www.bitwapodgrunwaldem.yoyo.pl www.efuseek.interklasa.pl www.utw-art.blogspot.com www.andrzejgrych.pl www.labournion.lt

.